Nằm trên ngọn đồi thuộc thôn Đại Lộc, xã Phước Hiệp, huyện Tuy Phước, tỉnh Bình Định (nay là xã Tuy Phước 3, tỉnh Gia Lai), Tháp Bánh Ít là quần thể kiến trúc Chăm Pa cổ có niên đại gần một thiên niên kỷ. Với vẻ đẹp hùng vĩ, tinh xảo và giàu giá trị lịch sử – văn hóa, công trình được xem là kiệt tác kiến trúc tiêu biểu của nền văn minh Chăm Pa, đồng thời là một trong những điểm đến nổi bật của du lịch miền Trung.
Tháp Bánh Ít nổi bật giữa trời xanh và đồng lúa. (Ảnh: Internet)
Theo các nhà nghiên cứu, Tháp Bánh Ít được xây dựng vào khoảng cuối thế kỷ XI đến đầu thế kỷ XII, thời kỳ cực thịnh của vương quốc Chăm Pa. Nơi đây từng là trung tâm tôn giáo lớn, thờ các vị thần của Ấn Độ giáo, đặc biệt là thần Shiva – biểu tượng cho sự hủy diệt và tái sinh.
Tên gọi “Tháp Bánh Ít” xuất phát từ hình dáng của quần thể khi nhìn từ xa, trông giống những chiếc bánh ít lá gai – món đặc sản nổi tiếng của Bình Định. Người dân địa phương còn gọi nơi đây bằng nhiều tên khác như Tháp Bạc, Tháp Tri Thiện hay Tháp Thổ Sơn, phản ánh sự gắn bó lâu đời và những giai thoại dân gian quanh di tích.
Toàn bộ quần thể gồm bốn ngọn tháp chính, được bố trí hài hòa trên triền đồi, tạo nên tổng thể cân đối và ấn tượng:
-
Tháp Chính (Kalan): Ngọn tháp lớn nhất, cao gần 30m, tọa lạc trên đỉnh đồi. Kiến trúc uy nghi với cửa chính quay về hướng Đông – hướng của mặt trời mọc, tượng trưng cho sự hồi sinh. Bên trong hiện đặt bản phục chế tượng thần Shiva.
-
Tháp Cổng (Gopura): Nằm dưới chân đồi, có quy mô nhỏ nhất, đóng vai trò là cổng vào không gian linh thiêng của khu tháp.
-
Tháp Hỏa (Kosagrha): Còn gọi là Tháp Yên Ngựa, có hình chữ nhật với mái cong độc đáo. Nơi đây từng được dùng để lưu giữ đồ lễ, hương liệu và vật phẩm tế thần.
-
Tháp Bia (Posah): Có mặt bằng hình vuông, bốn cửa mở ra bốn hướng. Mái tháp trang trí họa tiết hình bầu lọ, nên còn được gọi là Tháp Bầu Rượu.
Tháp Bánh Ít mang đậm kiến trúc Chăm Pa. (Ảnh: Internet)
Tháp Bánh Ít là bước chuyển tiếp giữa phong cách Mỹ Sơn A1 và phong cách Bình Định, thể hiện sự kết hợp hài hòa giữa nét tinh tế, trang nhã và sức mạnh, quy mô hoành tráng. Thân tháp được xây bằng gạch nung đỏ xếp khít không cần vữa, một kỹ thuật xây dựng độc đáo của người Chăm mà đến nay giới nghiên cứu vẫn chưa giải mã được.
Trên các mảng tường, nghệ nhân xưa đã chạm khắc tỉ mỉ những phù điêu hình thần linh, vũ nữ Apsara, hoa văn uốn lượn và hình thú linh thiêng, thể hiện rõ đời sống tâm linh phong phú và trình độ thẩm mỹ cao. Mỗi chi tiết, từ viên gạch đến hoa văn trang trí, đều toát lên vẻ cân đối, uy nghi và thiêng liêng.
Bản phục chế tượng thần Shiva thờ trong tháp Chính. (Ảnh: vnexpress.net)
Tháp Bánh Ít được công nhận là Di tích kiến trúc nghệ thuật cấp Quốc gia và là một trong những công trình kiến trúc của Việt Nam được giới thiệu trong cuốn “1001 công trình kiến trúc phải đến trong cuộc đời”, khẳng định giá trị nổi bật của di sản này trong kho tàng kiến trúc thế giới.
Nằm cách trung tâm thành phố Quy Nhơn khoảng 20 km về phía Tây Bắc, Tháp Bánh Ít có thể được tiếp cận dễ dàng bằng xe máy, ô tô hoặc taxi theo tuyến Quốc lộ 1A, sau đó rẽ vào con đường dẫn lên đồi. Từ trên cao, du khách có thể phóng tầm mắt chiêm ngưỡng cánh đồng lúa xanh mướt và dòng sông Kôn thơ mộng uốn lượn phía xa – khung cảnh yên bình tương phản với sắc đỏ cổ kính của gạch tháp.
Thời điểm lý tưởng để tham quan Tháp Bánh Ít là từ tháng 1 đến tháng 8, khi thời tiết khô ráo, thuận lợi cho việc di chuyển và ngắm cảnh.
Trải qua gần một thiên niên kỷ, Tháp Bánh Ít vẫn sừng sững giữa đất trời, trở thành biểu tượng của nền văn minh Chăm Pa rực rỡ và niềm tự hào của vùng đất Bình Định (nay là tỉnh Gia Lai). Với giá trị lịch sử, văn hóa và kiến trúc đặc sắc, Tháp Bánh Ít không chỉ là điểm đến tâm linh linh thiêng, mà còn là một trong những di tích không thể bỏ qua trên hành trình khám phá miền Trung Việt Nam.
Ban Nghiên cứu VHTN phía Nam