Bằng vị chua thanh tự nhiên, quả chay không chỉ làm dậy hương vị món cá kho truyền thống mà còn mang lại nhiều giá trị dinh dưỡng quý giá cho sức khỏe. Trong thời hiện đại, khi xu hướng ẩm thực lành mạnh lên ngôi, món cá kho quả chay càng được nhiều người ưa chuộng nhờ sự kết hợp hài hòa giữa hương vị và công năng.
Cá kho quả chay là món ăn dân dã, xuất phát từ các làng quê miền Bắc, nơi cây chay mọc nhiều trên đồi đất thịt, quanh vườn nhà. Không giống như các loại quả chua khác, quả chay mang vị chua dịu, nhẹ nhàng, vừa đủ để át vị tanh của cá, đồng thời tạo nên chiều sâu hương vị khi kho lâu trên bếp củi.
Khi kết hợp với cá, quả chay không chỉ là gia vị mà còn như một "cầu nối" giữa vị béo mềm của thịt cá và mùi thơm đặc trưng của riềng sả. Vị chua tự nhiên giúp món ăn trở nên dễ ăn, đặc biệt trong những ngày hè oi ả.
Ít ai ngờ rằng, đằng sau vị chua thanh là một “kho báu” dinh dưỡng. Quả chay chứa nhiều vitamin C, chất xơ và các hợp chất chống oxy hóa. Những dưỡng chất này không chỉ giúp tăng cường hệ miễn dịch, làm đẹp da mà còn hỗ trợ bảo vệ tim mạch, giảm cholesterol xấu, và hỗ trợ tiêu hóa hiệu quả.
Vitamin C trong quả chay còn giúp giảm nguy cơ đột quỵ, tăng cường sức đề kháng, nhất là khi kết hợp với cá – một nguồn giàu omega-3, protein nạc, vitamin D và canxi. Sự kết hợp này tạo nên một món ăn vừa ngon miệng vừa cân bằng dinh dưỡng.
.jpg)
Công thức cá kho quả chay như sau:
Nguyên liệu: Cá (cá trắm, cá rô hoặc cá quả): sơ chế kỹ với nước muối và chanh để khử mùi tanh, để ráo.
Quả chay: chọn quả vừa chín tới, rửa sạch, thái lát mỏng.
Thịt ba chỉ: thái miếng dày để giữ độ béo ngậy sau khi kho lâu.
Riềng, sả, hành khô: một phần đập dập, một phần xay nhuyễn.
Nước mắm, nước hàng, tiêu, ớt, nước dừa tươi.
Các bước thực hiện kho cá như sau: Ướp cá với muối biển trong 1-2 giờ để cá săn chắc. Phi thơm hành, sả, riềng rồi trải lớp dưới đáy nồi kho. Xếp nguyên liệu theo lớp: chay - thịt ba chỉ - cá - thịt ba chỉ -chay - riềng xay, ớt. Rưới đều nước mắm và nước hàng lên bề mặt.
Chế nước sôi sâm sấp mặt nguyên liệu, đun sôi lớn trong 30 phút đầu, sau đó hạ nhỏ lửa và kho liu riu thêm 1,5 giờ đến khi nước sệt lại, cá chín nhừ, thịt cá thấm đều vị chua ngọt và thơm nồng riềng sả.
Lưu ý: Nên để cá nguội mới gắp ra đĩa để hạn chế bị nát. Ngoài việc kho cá, quả chay còn được sử dụng linh hoạt trong nhiều món ăn khác: Nấu canh chua với cá, tôm hoặc cua – cho vị thanh mát, dễ ăn.
Ép nước uống giải nhiệt, cung cấp vitamin C tự nhiên vào mùa hè.
Làm gia vị cho các món kho, món nướng – giúp món ăn thêm chiều sâu và đậm đà hơn.
Cây chay là loài thân gỗ, phổ biến ở miền Bắc nước ta, đặc biệt là các vùng trung du và miền núi. Cây ưa sáng, sinh trưởng tốt ở đất thoát nước, ra quả nhiều từ tháng 5 đến tháng 8. Không chỉ có quả, lá và rễ cây chay còn được dùng làm thuốc dân gian, ăn trầu, hoặc làm nguyên liệu phơi khô chữa viêm loét và viêm họng.
Trong ký ức của nhiều người, cây chay là hình ảnh thân thương gắn liền với tuổi thơ, với những bữa cơm quê đơn sơ nhưng đượm đà tình cảm.
Món cá kho quả chay là sự giao hòa tuyệt vời giữa ẩm thực và y học dân gian. Vị ngon mộc mạc nhưng khó quên, giá trị dinh dưỡng phong phú, cùng ký ức gắn bó với làng quê Việt đã khiến món ăn này vượt ra khỏi phạm vi bữa cơm thường nhật, trở thành một biểu tượng văn hóa ẩm thực đầy tự hào. Giữa nhịp sống hiện đại, món cá kho quả chay vẫn xứng đáng có một chỗ đứng trang trọng trong căn bếp Việt – nơi lưu giữ hồn quê, tình người và sức khỏe bền vững.
Hương Lan