Đền Chín Gian – Biểu tượng tâm linh và bản sắc người Thái ở Thanh Hóa

Toàn cảnh Đền Chín Gian  trên đỉnh Pú Pỏm.

Trên đỉnh núi Pú Pỏm, xã Thanh Quân, tỉnh Thanh Hóa, ngôi Đền Chín Gian sừng sững giữa thảm rừng đại ngàn, là chốn linh thiêng lưu giữ niềm tin và bản sắc của cộng đồng người Thái qua nhiều thế hệ. Đây không chỉ là công trình văn hóa, mà còn là biểu tượng kết nối giữa đất – trời, người – thần linh và con cháu với tổ tiên.

Theo truyền thống người Thái đen (Tày Đăm), “chín gian” biểu trưng cho chín mường, đơn vị xã hội truyền thống. Việc xây dựng ngôi đền mang ý nghĩa kiến trúc lẫn tinh thần, là nơi thờ trời, thờ tổ mường và diễn ra các nghi lễ cầu mưa, cầu mùa, tạ ơn tổ tiên. Truyền thuyết kể về các nhân vật thiêng liêng như Tạo Lò Ỳ và nàng Sỉ Đả, biểu tượng cho trí tuệ, sức sống và đạo lý dân gian.

Ngôi đền hiện nay được phục dựng hoàn tất năm 2018, trên nền đền cũ, với kinh phí khoảng 10 tỷ đồng từ xã hội hóa và ngân sách địa phương. Kiến trúc mô phỏng nhà sàn truyền thống hai tầng: tầng trên thờ Pỏ Phạ (ông Trời), Tạo Lò Ỳ và nàng Sỉ Đả, cùng bàn thờ đại diện chín mường ở Thanh Hóa – Nghệ An; tầng dưới thờ các anh hùng liệt sĩ địa phương, kết hợp tín ngưỡng truyền thống và tri ân hiện đại.

Sân đền nổi bật với hình ảnh 9 con trâu (Ảnh: int

Kiến trúc đền kết hợp tinh tế giữa thẩm mỹ và công năng, với các phù điêu hình thần linh, vũ nữ Apsara, hoa văn uốn lượn và động vật linh thiêng, phản ánh đời sống tâm linh và kỹ thuật xây dựng tinh xảo của người Thái. Dưới chân núi, tượng Phật lớn hướng về cánh đồng Thống Nhất, thể hiện sự dung hợp giữa tín ngưỡng dân gian và Phật giáo.

Lễ hội Đền Chín Gian truyền thống từng tổ chức vào cuối tháng Sáu âm lịch, gắn với vụ mùa mới, bị gián đoạn từ năm 1944. Từ khi đền được phục dựng, lễ hội được khôi phục vào các ngày 23–25 tháng Giêng âm lịch với các nghi thức truyền thống: rước lễ, dâng cúng, múa xòe, hát khắp, ném còn, thi nấu ăn, giã bánh. Đây không chỉ là dịp tâm linh mà còn là sự kiện văn hóa quan trọng, gắn kết cộng đồng và quảng bá văn hóa Thái ra bên ngoài.

Lễ hội Dâng trâu tế trời tại Đền Chín Gian

Ngày nay, đền thu hút người dân từ các mường Thanh Hóa – Nghệ An, du khách và nhà nghiên cứu văn hóa. Việc bảo tồn đền không chỉ dừng ở kiến trúc hay lễ hội, mà còn hướng đến giữ gìn hệ thống tín ngưỡng, nghi lễ, âm nhạc, múa, trang phục truyền thống và ngôn ngữ bản địa.

Đền Chín Gian là biểu tượng của sự kiên cường bảo vệ bản sắc văn hóa, đồng thời là nơi hội tụ truyền thống – tâm linh – bản sắc của người Thái miền Tây Thanh – Nghệ. Đây cũng là nhịp cầu nối các thế hệ, là nơi “trở về” của những người Thái xa quê, góp phần phát triển bền vững dựa trên nền tảng văn hóa dân tộc.

Ban Nghiên cứu VHTN phía Nam