Trong kho tàng văn hóa truyền thống của dân tộc Việt Nam, nghệ thuật múa dân gian chiếm một vị trí quan trọng, không chỉ là hình thức biểu đạt nghệ thuật mà còn là phương tiện chuyển tải những giá trị tinh thần, tín ngưỡng và bản sắc dân tộc. Từ miền Bắc đến miền Nam, mỗi vùng miền đều có những điệu múa đặc trưng, góp phần làm phong phú bức tranh văn hóa dân tộc Việt.
Tinh hoa múa dân gian miền Bắc
Miền Bắc Việt Nam, cái nôi của nhiều loại hình nghệ thuật cổ truyền, nổi bật với những điệu múa như: múa Bài Bông, múa Trồng Bồng và múa Sinh Tiền.
Múa Bài Bông.
Múa Bài Bông, có nguồn gốc từ thời Trần, là một loại hình nghệ thuật dân gian từng được xếp vào hàng “nhã nhạc cung đình”. Với lịch sử hơn 700 năm, điệu múa này từng được biểu diễn trong các dịp lễ lớn tại kinh đô, thể hiện sự tinh tế trong từng động tác kết hợp hài hòa giữa âm nhạc, vũ đạo và ca từ. Ngày nay, múa Bài Bông đang được phục dựng tại Nam Định, như một nỗ lực gìn giữ hồn cốt dân tộc.
Trong khi đó, múa Trống Bồng là một điệu múa độc đáo của đất Thăng Long xưa, nổi bật với hình thức nam giả nữ biểu diễn. Với trống treo trước bụng, người múa thực hiện những động tác uyển chuyển, mềm mại nhưng cũng đầy nội lực, phản ánh sinh hoạt lao động của người nông dân đồng bằng Bắc Bộ.
Không kém phần đặc sắc là Múa Sinh Tiền, xuất phát từ cộng đồng dân tộc Mường, đặc biệt phổ biến tại vùng cao nguyên trắng Bắc Hà. Gắn liền với các nghi thức tín ngưỡng, điệu múa kết hợp những yếu tố võ thuật mạnh mẽ, tái hiện tinh thần thượng võ và đời sống tâm linh sâu sắc của đồng bào miền núi.
Múa trò Xuân Phả – Hồn thiêng xứ Thanh
Ở miền Trung, nghệ thuật múa dân gian mang đậm màu sắc linh thiêng và huyền thoại, tiêu biểu là năm điệu múa Trò Xuân Phả của Thanh Hóa. Gắn liền với truyền thuyết thời Lê, các điệu múa như: Múa Hoa Lang, Múa Chiêm Thành, Múa Lục Hồng Nhung, Múa Ai Lao và Múa Ngô Quốc... được biểu diễn trong các lễ hội đình làng nhằm tưởng nhớ công đức tổ tiên và các bậc anh hùng dân tộc.
Trò diễn Xuân Phả là một nét đẹp truyền thống của người dân xứ Thanh. (Ảnh: Thanh Tùng/TTXVN).
Điểm đặc biệt của Trò Xuân Phả là sân khấu biểu diễn không cần cầu kỳ, chỉ cần một khoảng đất rộng, nơi đó người dân trong làng sẽ cùng nhau tái hiện những tích xưa qua nhạc cụ truyền thống và vũ đạo đầy tính biểu tượng. Đây không chỉ là hoạt động tín ngưỡng, mà còn là hình thức giáo dục truyền thống lịch sử sinh động và gần gũi.
Múa dân gian miền Nam – Vẻ đẹp đời thường và tín ngưỡng
Miền Nam với nét văn hóa phóng khoáng và tràn đầy sức sống, mang đến những điệu múa dân gian mang đậm tính đời sống, tiêu biểu là múa Nón và múa Lân Sư Rồng.
Múa nón.
Múa Nón, thường xuất hiện trong các lễ hội truyền thống như Tết Nguyên Đán, Tết Trung Thu, khắc họa vẻ đẹp dịu dàng của người phụ nữ miền Tây sông nước. Những chiếc nón lá trở thành đạo cụ nghệ thuật, uyển chuyển theo từng động tác, tạo nên nét duyên dáng riêng biệt trong văn hóa múa của vùng đồng bằng sông Cửu Long.
Múa Lân sư rồng.
Trong khi đó, Múa Lân Sư Rồng là biểu tượng của niềm tin và khát vọng thịnh vượng trong văn hóa phương Nam. Không khí rộn ràng, tiếng trống dồn dập cùng hình ảnh Ông Địa vui nhộn mang đến sự phấn khởi cho người xem trong các dịp lễ lớn như Tết, khai trương, đám cưới... Đây là loại hình nghệ thuật kết hợp giữa múa, nhào lộn và biểu diễn thể thao, được truyền dạy qua nhiều thế hệ như một phần không thể thiếu trong đời sống văn hóa tinh thần.
Gìn giữ và phát huy giá trị văn hóa múa dân gian
Giữa dòng chảy hiện đại, nghệ thuật múa dân gian vẫn âm thầm tồn tại và phát triển trong lòng các cộng đồng dân cư. Nhiều câu lạc bộ, trung tâm văn hóa địa phương, cùng các nghệ nhân dân gian đang nỗ lực gìn giữ và truyền dạy những điệu múa truyền thống cho thế hệ trẻ.
Việc phục dựng các điệu múa cổ như Bài Bông, Sinh Tiền hay Trò Xuân Phả không chỉ là hành động bảo tồn di sản, mà còn là cách khơi dậy lòng tự hào dân tộc, góp phần gìn giữ bản sắc văn hóa trong thời kỳ hội nhập.
Múa dân gian Việt Nam không chỉ đơn thuần là biểu diễn nghệ thuật, mà còn là cầu nối tâm linh, là ký ức sống động của bao thế hệ. Việc bảo tồn và phát huy nghệ thuật múa dân gian là trách nhiệm chung của cả cộng đồng, để những “điệu múa hồn dân tộc” mãi ngân vang trong dòng chảy văn hóa dân gian Việt Nam.
Ban Nghiên cứu VHTN phía Nam