Thành cổ Diên Khánh. (Ảnh: internet)
Cách trung tâm thành phố Nha Trang khoảng 10 km về phía tây, thành cổ Diên Khánh (thuộc xã Diên Khánh, tỉnh Khánh Hòa) vẫn lặng lẽ đứng đó như một chứng nhân của thời mở cõi, gắn liền với những bước chân khai phá về phương Nam hơn hai thế kỷ trước. Dẫu trải qua bao biến thiên của lịch sử, công trình vẫn giữ nguyên vẻ uy nghi, cổ kính, là minh chứng sống động cho một giai đoạn hình thành và phát triển của vùng đất Khánh Hòa xưa.
Thành Diên Khánh được xây dựng năm 1793, dưới thời vua Gia Long (Nguyễn Ánh), với sự hỗ trợ của kỹ sư người Pháp theo kiểu kiến trúc Vauban – một loại hình thành lũy phòng thủ nổi tiếng ở châu Âu thế kỷ 17 - 18.
Thành có dạng hình lục giác không đều, chu vi khoảng 2.693 mét, bao quanh là tường đất cao gần 4 mét, bên ngoài có hào nước sâu khoảng 3 mét nhằm ngăn quân địch. Trên tường thành bố trí các lỗ châu mai, ụ súng, và ở bốn hướng chính là bốn cổng thành: Đông, Tây, Nam, Bắc – mỗi cổng đều có vọng lâu và cầu gỗ bắc qua hào nước.
Từ trên cao nhìn xuống, thành Diên Khánh hiện lên như một ngôi sao sáu cánh giữa đồng bằng xanh mướt, kết hợp hài hòa giữa kỹ thuật quân sự phương Tây và nghệ thuật quy hoạch phương Đông, tạo nên nét đặc trưng hiếm có trong hệ thống thành lũy cổ Việt Nam.
Ngay từ khi hoàn thành, thành Diên Khánh đã trở thành trung tâm hành chính và quân sự của vùng Nam Trung Bộ, từng là nơi đặt dinh Tuần phủ Khánh Hòa, rồi Tỉnh đường Khánh Hòa sau này. Không chỉ mang ý nghĩa phòng thủ, đây còn là nơi diễn ra nhiều sự kiện lịch sử quan trọng trong thời kỳ nhà Nguyễn và trong các cuộc kháng chiến chống Pháp.
Trải qua hơn hai trăm năm, những bức tường đất, cổng thành, hào nước vẫn còn đó – như dấu ấn về tinh thần kiên cường, sáng tạo và bền bỉ của cha ông trong hành trình mở cõi về phương Nam.
Rêu xanh phủ khắp tường, cổng thành Diên Thành.(Ảnh: TTXVN)
Ngày nay, thành cổ Diên Khánh không chỉ là di tích lịch sử – kiến trúc cấp quốc gia, mà còn là điểm đến văn hóa hấp dẫn đối với du khách yêu thích khám phá. Bên trong khu thành là những con đường rợp bóng cây, những bức tường phủ rêu xanh, xen lẫn đời sống bình dị của người dân địa phương. Mỗi bước chân nơi đây như chạm vào quá khứ, để lắng nghe tiếng vọng thời gian từ những dấu tích trăm năm.
Xung quanh khu thành còn có nhiều di tích và công trình tín ngưỡng cổ như chùa Long Sơn, đình Diên Thạnh, cùng các lễ hội truyền thống đặc sắc, phản ánh đời sống văn hóa phong phú của người Khánh Hòa.
Giữa nhịp sống hiện đại của phố biển Nha Trang, thành cổ Diên Khánh vẫn giữ cho mình vẻ trầm mặc, uy nghi và giàu giá trị lịch sử. Không chỉ là công trình phòng thủ cổ xưa, nơi đây còn là ký ức về một thời mở cõi, dựng xây đất nước – nơi quá khứ và hiện tại giao hòa, để lại trong lòng người đi qua niềm tự hào và xúc cảm khó quên.
Ban Nghiên cứu VHTN phía Nam