Lòng hiếu thảo từ lâu được xem là một trong những phẩm chất đạo đức quan trọng nhất của con người Việt Nam. Trong bối cảnh xã hội hiện đại với nhiều biến đổi về mô hình gia đình và lối sống, việc nhận diện đúng ý nghĩa, biểu hiện và vai trò của lòng hiếu thảo càng trở nên cần thiết, không chỉ trong quan hệ cha mẹ – con cái mà còn trong đời sống cộng đồng và xã hội.
Lòng hiếu thảo là giá trị đạo đức đặc trưng của văn hóa Á Đông, đặc biệt sâu sắc trong văn hóa Việt Nam. Đó là sự kính trọng, yêu thương, biết ơn của con cháu đối với cha mẹ, ông bà, tổ tiên và những người cao tuổi. Hiếu thảo được coi là nền tảng hình thành các phẩm chất đạo đức khác như nhân ái, trung thực, đoàn kết và trách nhiệm xã hội.
Không chỉ mang ý nghĩa đạo đức cá nhân, lòng hiếu thảo còn góp phần duy trì trật tự gia đình, gắn kết các thế hệ và tạo nên sự ổn định, hài hòa trong xã hội.
Ảnh minh họa.
Trong đời sống, lòng hiếu thảo được thể hiện qua nhiều hành vi cụ thể: tôn trọng và lắng nghe lời dạy của cha mẹ, ông bà; chăm sóc, phụng dưỡng người già; giữ gìn mối quan hệ hòa thuận giữa các thành viên trong gia đình; tôn vinh, tưởng nhớ công ơn tổ tiên; cư xử đúng mực, giữ gìn danh dự gia đình; biết ơn và báo đáp những người đã giúp đỡ mình.
Hiếu thảo cũng thể hiện ở tinh thần chia sẻ, hỗ trợ người thân khi gặp khó khăn, giữ chữ tín, sống có trách nhiệm với bản thân và cộng đồng.
Lòng hiếu thảo góp phần gìn giữ các giá trị gia đình – nền tảng của xã hội. Khi mỗi cá nhân biết yêu thương, tôn trọng và biết ơn, các mối quan hệ gia đình và xã hội trở nên bền chặt hơn. Đồng thời, hiếu thảo giúp hình thành nhân cách, nuôi dưỡng đạo đức và xây dựng môi trường sống văn minh, nhân văn.
Trong điều kiện hiện nay, lòng hiếu thảo không chỉ dừng lại ở việc phụng dưỡng cha mẹ, ông bà, mà còn được thể hiện qua sự quan tâm, thăm hỏi, chăm sóc tinh thần; qua việc hỗ trợ người yếu thế trong cộng đồng; tôn trọng sự đa dạng, khác biệt và đối xử nhân văn với mọi người.
Dù hình thức thể hiện có thay đổi, cốt lõi của lòng hiếu thảo vẫn là tình yêu thương, trách nhiệm và sự tri ân.
Gia đình Việt Nam truyền thống được hình thành trên mô hình đa thế hệ, chịu ảnh hưởng sâu sắc của tư tưởng Nho giáo, coi gia đình là nền tảng của xã hội. Trong hệ giá trị ấy, lòng hiếu thảo của con cháu đối với cha mẹ, ông bà được đặt ở vị trí trung tâm, chi phối các chuẩn mực ứng xử khác.
Hiếu thảo thể hiện qua sự chăm sóc khi cha mẹ còn sống, thờ phụng khi đã khuất. Tục thờ cúng tổ tiên vì thế không chỉ mang ý nghĩa tâm linh mà còn là biểu hiện sinh động của đạo hiếu, góp phần bảo tồn nhiều giá trị văn hóa truyền thống của gia đình Việt.
Trước những biến đổi về mô hình gia đình và lối sống hiện nay, việc giữ gìn các giá trị truyền thống, trong đó có lòng hiếu thảo, đang đứng trước nhiều thách thức. Nhằm định hướng ứng xử trong gia đình, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã ban hành Bộ tiêu chí ứng xử trong gia đình, với các chuẩn mực cụ thể cho từng mối quan hệ: vợ chồng, cha mẹ – con cái, ông bà – cháu chắt, anh chị em.
Việc tuyên truyền, cụ thể hóa và đưa các tiêu chí này vào đời sống sinh hoạt gia đình, phong trào xây dựng gia đình văn hóa, làng văn hóa được xem là giải pháp quan trọng để bảo tồn và phát huy giá trị truyền thống.
Giữ gìn lòng hiếu thảo không đồng nghĩa với bảo thủ, mà là sự kế thừa có chọn lọc, hài hòa giữa truyền thống và hiện đại, góp phần xây dựng gia đình hạnh phúc, xã hội văn minh và đất nước phát triển bền vững.
Ban Nghiên cứu Văn hóa