Thoại Sơn (An Giang) là vùng đất nổi bật với địa hình đa dạng và nhiều danh lam thắng cảnh như hồ Ông Thoại, núi Ba Thê, Linh Sơn Tự, tượng Phật bốn tay, bàn chân Tiên... Trong đó, đình Thoại Ngọc Hầu là một di tích đặc biệt về mặt lịch sử – văn hóa, gắn liền với danh thần Thoại Ngọc Hầu, người có công lớn trong việc khai phá và phát triển vùng đất phương Nam dưới triều Nguyễn.
Đình Thoại Ngọc Hầu.
Thoại Ngọc Hầu (1761–1829), tên thật là Nguyễn Văn Thoại, là vị tướng tài ba dưới triều Nguyễn, thân cận với chúa Nguyễn Ánh (sau là vua Gia Long). Ông có công lớn trong việc lập làng, lập ấp, xây dựng hạ tầng giao thông và bảo vệ vùng đất Nam Bộ.
Năm 1817, khi được cử trấn thủ Vĩnh Thanh, ông đề xuất và chỉ huy đào tuyến kênh Đông Xuyên – Rạch Giá (nay là kênh Thoại Hà) nhằm kết nối giao thương giữa An Giang và vùng biển Tây Nam. Công trình dài hơn 31 km, rộng hơn 50 m, được hoàn thành chỉ trong một tháng với 1.500 dân binh, trở thành tuyến thủy nội địa quan trọng đầu tiên của miền Nam.
Sau khi hoàn tất, vua Gia Long đặt tên con sông là Thoại Hà, đổi tên núi Sập thành Thoại Sơn và chính thức công nhận vùng đất này vào năm 1822. Cùng năm, Thoại Ngọc Hầu tổ chức lễ dựng bia ghi công trình, đánh dấu sự ra đời của địa danh Thoại Sơn.
Mặt tiền chánh điện.
Đình Thoại Ngọc Hầu được xây dựng vào năm 1922 tại thị trấn Núi Sập, vừa là nơi thờ tự, vừa là không gian bảo tồn Bia Thoại Sơn – tấm bia đá lịch sử ghi lại toàn bộ công tích đào kênh mở đất.
Đình có kiến trúc theo lối các đình chùa ở Nam Bộ cải biên.
Kiến trúc đình mang phong cách truyền thống Nam Bộ, cải biên theo kiểu nhà “trính đôi” với hệ cột gỗ căm xe, gõ đỏ to lớn, mái lợp ngói âm dương phủ rêu phong. Chính diện có bình phong lớn chạm phù điêu kỳ lân, phía trước đặt lư hương bằng đá núi Sập có từ thuở khởi dựng.
Bia Thoại Sơn ở bên trong đình.
Bên trong chánh điện đặt tượng Thoại Ngọc Hầu và bia Thoại Sơn phủ vải đỏ, trang trọng trên bệ thờ. Tấm bia cao 3m, rộng 1,2m, chạm khắc 629 chữ Hán, là một tác phẩm văn chương – nghệ thuật đặc sắc. Đây là một trong ba bia ký nổi tiếng còn lại từ thời phong kiến Việt Nam, được xếp hạng Di tích Lịch sử – Văn hóa cấp Quốc gia năm 1990.
Ngoài bia chữ Hán, đình còn có bản dịch chữ Quốc ngữ phục vụ du khách và người dân tìm hiểu, góp phần phát huy giá trị văn hóa.
.jpg)
Cây rái dầu hơn 200 tuổi, cao lớn nhất trong khuôn viên đình.
Trong khuôn viên đình có một cây rái dầu cổ thụ hơn 200 năm tuổi, cao khoảng 30m, đường kính 1,4m, được công nhận Cây Di sản Việt Nam năm 2023. Theo người dân địa phương, cây dầu là “chứng nhân” lịch sử, từng là nơi trú ẩn trong thời chiến, nơi gác quan sát và cung cấp nguyên liệu phục vụ kháng chiến chống Pháp.
Lễ hội Kỳ yên đình Thoại Ngọc Hầu.
Hằng năm, vào ngày 10, 11, 12 tháng 3 âm lịch, người dân khắp nơi lại hội tụ về Núi Sập dự lễ hội Kỳ yên tại đình Thoại Ngọc Hầu. Đây là lễ hội lớn nhất trong năm của xã Thoại Sơn, thể hiện đạo lý “uống nước nhớ nguồn”, tri ân công đức người khai phá đất phương Nam.
Với kiến trúc cổ kính, giá trị lịch sử và không gian văn hóa đặc sắc, đình Thoại Ngọc Hầu cùng Bia Thoại Sơn là một trong những điểm du lịch tâm linh – lịch sử tiêu biểu của vùng đất An Giang. Năm 2013, công trình được Liên hiệp các Hội UNESCO Việt Nam vinh danh trong “Top 100 điểm đến ấn tượng Việt Nam”.
Trải qua bao biến thiên lịch sử, đình vẫn giữ được nét cổ kính và giá trị nghệ thuật – tín ngưỡng sâu sắc. Đó không chỉ là chốn thờ tự mà còn là biểu tượng của tinh thần khai phá, của một vùng đất giàu bản sắc, và công lao bền vững của tiền nhân mở cõi phương Nam.
Ban Nghiên cứu VHTN phía Nam