Cổng tam quan đình thần Thắng Tam.
Giữa nhịp sống hiện đại, sôi động của phường Vũng Tàu (TP. Hồ Chí Minh), đình thần Thắng Tam vẫn sừng sững và uy nghiêm, như một chứng nhân lịch sử, ghi dấu quá trình hình thành và phát triển của vùng đất ven biển này. Không chỉ là chốn linh thiêng trong đời sống tâm linh của cư dân địa phương, đình còn là di tích lịch sử – văn hóa cấp quốc gia, mang trong mình những giá trị đặc biệt về kiến trúc, lịch sử và tín ngưỡng dân gian Nam Bộ.
Đình thần Thắng Tam tọa lạc trên đường Hoàng Hoa Thám, phường Thắng Tam, TP. Vũng Tàu, tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu cũ (nay là phường Vũng Tàu, TP. Hồ Chí Minh). Theo sử liệu địa phương, đình được xây dựng vào đầu thế kỷ XIX, dưới thời vua Minh Mạng (triều Nguyễn), với mục đích thờ Thành Hoàng Bổn Cảnh – vị thần bảo hộ cho làng – cùng với các bậc tiền hiền, hậu hiền có công khai khẩn, lập ấp vùng đất này.
Trong suốt hơn 200 năm tồn tại, đình không chỉ là trung tâm tín ngưỡng của người dân Vũng Tàu mà còn là nơi lưu giữ ký ức cộng đồng, là minh chứng cho lịch sử hình thành của cư dân vùng biển. Vào năm 1991, đình thần Thắng Tam được Bộ Văn hóa – Thông tin công nhận là Di tích lịch sử – văn hóa cấp quốc gia, đánh dấu vị thế đặc biệt của ngôi đình trong kho tàng di sản văn hóa Việt Nam.
Đình thần Thắng Tam với kiến trúc truyền thống, mái ngói âm dương và đầu đao cong vút, mang đậm phong cách đình làng Nam Bộ.
Về mặt kiến trúc, đình thần Thắng Tam mang đậm phong cách đình làng truyền thống của Nam Bộ, được xây dựng theo lối "tiền đường – chính điện – hậu cung" với bố cục chặt chẽ, hài hòa. Khuôn viên đình rộng rãi, thoáng mát, được bố trí các công trình phụ như miếu thờ, nhà khách, sân đình... tạo nên một quần thể kiến trúc thống nhất, vừa cổ kính vừa gần gũi.
Mái đình lợp ngói âm dương, đầu đao cong vút, trang trí hình rồng chầu mặt nguyệt, lưỡng long tranh châu, cá chép hóa rồng – những biểu tượng linh thiêng thể hiện ước vọng về sự an lành, thịnh vượng. Các họa tiết trên cột, kèo, án thờ được chạm khắc công phu, sử dụng nhiều hình ảnh quen thuộc trong mỹ thuật dân gian như long – lân – quy – phụng, mây cuốn, hoa văn cách điệu.
.jpg)
Tấm bia ghi sắc phong vua Thiệu Trị và Tự Đức tại đình Thắng Tam. Ảnh: Sưu tầm
Đặc biệt, đình còn lưu giữ nhiều cổ vật quý giá như: sắc phong của các vua triều Nguyễn, tượng thờ cổ, bộ trống lễ, hoành phi câu đối chạm khảm tinh xảo – tất cả góp phần tạo nên giá trị lịch sử – mỹ thuật độc đáo cho công trình.
Hằng năm, đình thần Thắng Tam là nơi diễn ra nhiều lễ hội dân gian đặc sắc, trong đó nổi bật nhất là Lễ hội Nghinh Ông, được tổ chức vào rằm tháng Hai âm lịch. Đây là lễ hội mang đậm bản sắc văn hóa của cộng đồng ngư dân miền biển, nhằm tưởng niệm cá Ông (cá voi) – loài vật linh thiêng được gọi là Nam Hải Đại Tướng Quân, được ngư dân tôn kính như một vị thần bảo hộ giữa biển khơi.
.jpg)
Lễ hội Nghinh Ông
Lễ hội gồm hai phần:
- Phần lễ: Gồm các nghi thức trang nghiêm như lễ nghinh Ông (rước cá Ông từ biển về đình), lễ nhập điện, lễ tế thần, lễ cúng tiền hiền, hậu hiền… diễn ra theo nghi thức cổ truyền, thể hiện lòng thành kính và tri ân của người dân.
- Phần hội: Không khí trở nên tưng bừng với các hoạt động văn hóa dân gian như hát bội, múa lân – sư – rồng, trò chơi dân gian, thi nấu ăn, hội chợ quê… thu hút đông đảo người dân và du khách tham gia, góp phần gắn kết cộng đồng và giữ gìn bản sắc văn hóa địa phương.
Lễ hội Nghinh Ông tại đình thần Thắng Tam không chỉ là sự kiện văn hóa quan trọng đối với người dân Vũng Tàu mà còn là di sản văn hóa phi vật thể quý giá, thể hiện mối quan hệ hài hòa giữa con người với thiên nhiên, giữa cư dân ven biển với biển cả bao la.
Lăng Cá Ông Nam Hải nơi lưu giữ bộ xương Cá Ông khổng lồ.
Với những giá trị nổi bật về lịch sử, kiến trúc và văn hóa dân gian, đình thần Thắng Tam xứng đáng là niềm tự hào của người dân Vũng Tàu, là điểm đến không thể bỏ qua đối với những ai yêu mến văn hóa truyền thống Việt Nam. Trong dòng chảy của thời gian, đình vẫn giữ được dáng vẻ cổ kính, trầm mặc, là nơi hội tụ của quá khứ, hiện tại và tương lai – nơi lưu giữ hồn thiêng của đất và người phương Nam.
Ban Nghiên cứu VHTN phía Nam