Ẩm thực Việt Nam là sự giao thoa hài hòa giữa các vùng miền, mỗi nơi mang một sắc thái riêng biệt trong cách chế biến, bày biện và thưởng thức món ăn. Tuy nhiên, giữa sự đa dạng ấy, có một điểm chung mang tính biểu tượng, đó là việc sử dụng đũa – một vật dụng giản dị nhưng đầy ý nghĩa trong đời sống ẩm thực của người Việt.
Người phụ nữ Sài Gòn trong mâm cơm – Đũa miền Nam thường dài hơn so với đũa miền Bắc. (Ảnh qua tinku.vn)
Từ lâu, đũa đã hiện diện trong bữa ăn của người Việt như một phần tất yếu. Ở miền Bắc, nơi có nhiều làng quê được bao bọc bởi những lũy tre xanh, người dân thường tận dụng thân tre già để làm đũa. Ngược lại, miền Nam với những rặng dừa bạt ngàn lại ưa chuộng đũa làm từ thân dừa. Đũa truyền thống Việt Nam thường có thân tròn, được để mộc, không sơn phủ hay trang trí cầu kỳ, và phần đầu đũa không quá nhỏ. Về kích thước, đũa miền Bắc thường ngắn hơn đôi chút so với đũa miền Nam.
Không chỉ riêng Việt Nam, nhiều quốc gia châu Á khác cũng sử dụng đũa trong ẩm thực, song đặc điểm đũa ở mỗi nước lại phản ánh nét văn hóa riêng biệt. Chẳng hạn, đũa Nhật Bản thường được trang trí hoa văn tinh xảo; trong khi đó, đũa Hàn Quốc có thiết kế dẹt, làm bằng kim loại, với phần đầu nhỏ hơn rõ rệt. Chiều dài, chất liệu và kiểu dáng đũa ở mỗi quốc gia không chỉ là yếu tố thẩm mỹ mà còn thể hiện phong cách ăn uống và tư duy văn hóa.
Trong mâm cơm, người Việt chủ yếu dùng đũa.
So với các dụng cụ ăn uống phương Tây như dao và nĩa, đôi đũa tuy có cách sử dụng phức tạp hơn, nhưng lại tỏ ra vô cùng linh hoạt. Chỉ với một đôi đũa, người dùng có thể thao tác dễ dàng với đa dạng món ăn: từ cơm, rau, thịt đến các món nước. Chính vì vậy, đôi đũa không đơn thuần là công cụ, mà còn là biểu tượng của sự tinh tế trong văn hóa ẩm thực phương Đông nói chung và Việt Nam nói riêng.
Cách cầm đũa cũng được người Việt đặc biệt coi trọng. Trước khi sử dụng, người dùng cần so hai đầu đũa cho đều nhau, sau đó dùng ba ngón tay – cái, trỏ và giữa – để điều khiển. Móng tay ngón áp út tì nhẹ dưới đũa giúp cố định, trong khi ngón trỏ và cái giữ đũa linh hoạt. Dù mỗi người có thể có cách cầm riêng để thuận tiện, song nhìn chung, sự gọn gàng, lịch thiệp vẫn là điều được đề cao.
Các em nhỏ cũng sớm được dạy cách sử dụng đũa. (Ảnh qua Spiderum.com)
Từ thuở nhỏ, trẻ em Việt Nam đã được dạy cách sử dụng đũa trong bữa ăn – một phần trong quá trình học lễ nghĩa. Câu tục ngữ “Học ăn, học nói, học gói, học mở” từ lâu đã khẳng định vai trò giáo dục trong từng hành vi nhỏ nhặt trên mâm cơm gia đình. Trẻ em được rèn luyện từ cách so đũa, đặt đũa đúng chiều, đến việc cất đũa sau bữa ăn sao cho ngay ngắn, tránh để lệch lạc hoặc xô lệch mất thẩm mỹ.
Trên bàn ăn, người Việt đặc biệt chú trọng phép lịch sự: không ngậm hay mút đũa, không xới tung đĩa thức ăn để chọn món ưa thích, không để đũa chạm vào nước chấm hoặc khuấy bát canh bằng đũa cá nhân. Khi trò chuyện trong bữa ăn, cũng cần tránh vừa ăn vừa nói, hay cầm đũa múa tay gây mất thiện cảm với người đối diện.
Trong văn hóa dân gian, đũa còn gắn liền với những quan niệm ứng xử đầy tinh tế. Người Việt kiêng kỵ việc gõ đũa vào bát, hoặc tạo ra tiếng động mạnh khi ăn uống, vì điều đó bị xem là thiếu tôn trọng, thậm chí mang hàm ý không may. Bên cạnh đó, hành động nhai phát ra tiếng hoặc duỗi thẳng ngón trỏ khi cầm đũa cũng được coi là bất lịch sự.
Khi dùng đũa cũng cần phải chú ý nhiều điều. (Ảnh qua ngon.online)
Trong những bữa tiệc, cỗ truyền thống, phép tắc dùng đũa lại càng được coi trọng. Trước khi gắp thức ăn cho bản thân, người ta thường dùng đũa sạch để mời người khác – một cử chỉ thể hiện sự tôn trọng và lòng hiếu khách. Khi muốn mời món cho người bên cạnh, người Việt thường đảo đầu đũa để gắp bằng đầu chưa dùng – một hành động nhỏ nhưng thể hiện rõ nét văn hóa ứng xử tinh tế và sự quan tâm đến người khác.
Như vậy, đôi đũa – tưởng chừng chỉ là một vật dụng đơn giản trên mâm cơm – lại mang trong mình chiều sâu văn hóa đặc sắc. Đó không chỉ là biểu tượng của ẩm thực, mà còn là phương tiện giáo dục nề nếp, đạo đức và phép lịch sự trong ứng xử đời thường của người Việt từ bao đời nay.
Ban Nghiên cứu VHTN phía Nam