Trong tín ngưỡng dân gian của người Khmer Nam Bộ, huyền thoại rắn thần Naga chiếm một vị trí rất quan trọng trong đời sống tâm linh. Người Khmer thờ thần rắn với niềm tin thần là người làm chủ nguồn nước, tạo ra mưa thuận gió hòa cho vạn vật sinh sôi.
Trong tiếng Phạn, Naga có nghĩa là con rắn lớn, cũng là tên gọi của vị thần rắn trong Ấn Độ giáo. Rắn Naga được gắn với hai vị thần là Vishnu và Shiva, với ý nghĩa cuộn tròn lấy cái gốc của trục thế gian, biểu trưng cho sự sinh thành, phát triển và hủy diệt, nâng đỡ và bảo đảm sự ổn định của thế giới.
.jpg)
Tượng rắn thần Naga được dùng trang trí tại hàng rào chùa Dơi
Trong truyền thuyết của người Khmer, vị vua đầu tiên lãnh đạo Vương quốc Chân Lạp, là Kampu, là người tài giỏi, có đức độ, được nhân dân yêu mến, tôn sùng và kính trọng như vị thần. Thời trai trẻ, chưa lập vương quốc, trong một lần trên đường du hành sang đất nước Indonesia, ngài gặp một nàng công chúa xinh đẹp, thông minh, lại dịu hiền, và có tài quyết đoán. Nàng là con gái của vua rắn Naga. Khi đó, vua rắn Naga tổ chức lễ kén rể cho con gái. Kampu đã vượt qua tất cả các chàng trai trong các cuộc thi văn võ để làm chồng công chúa Naga. Quốc vương Kampu và hoàng hậu Naga cùng nhau sáng lập và xây dựng nên đất nước Campuchia ngày nay. Từ đó, hình tượng rắn Naga được xây dựng khắp nơi tại các ngôi chùa, cổng chùa và đền thờ, với ý nghĩa là vị thần canh giữ chốn linh thiêng và là loài có khả năng bảo vệ nguồn nước.
Chân cột cờ với 4 hình tượng rắn Naga trong chùa Khmer
Ngày nay, trong kiến trúc nhiều ngôi chùa của người Khmer thường có hình ảnh cầu vồng và rắn Naga tượng trưng cho cầu nối giữa trần gian và cõi Niết bàn. Các phù điêu Naga nơi mái cuốn của ngôi chùa người Khmer có ý nghĩa trong việc trừ tà, tránh hỏa hoạn và bảo vệ Đức Phật.
Hình tượng rắn thần Naga xuất hiện ở khắp nơi, từ cổng chùa, đến nóc chùa, chân cầu thang chánh điện, chân cầu thang phòng đọc sách, chân cột cờ, trên những chiếc xe tang luôn có hình ảnh rắn Naga để đưa linh hồn người chết về cõi Niết Bàn.
Rắn Naga ở chân cầu thang phòng đọc sách chùa Chén kiểu (Sóc Trăng)
Khi xuất hiện, rắn Naga thường có phần đuôi uốn cong, phần đầu là hình ảnh của con rắn phồng mang với 3 đầu, 5 đầu, 6 đầu, 7 đầu và 9 đầu. Rắn 3 đầu tượng trưng cho thiên - địa - nhân; 5 đầu là kim - mộc - thủy - hỏa - thổ; 6 đầu biểu trưng cho nữ giới, trái đất, thể xác và sự chết, 7 đầu tượng trưng cho sự đắc đạo trong tu hành và 9 đầu chính là con đường dẫn lên thiên đàng. Tuy nhiên, phổ biến nhất trong các chùa Khmer ở Nam Bộ là rắn Naga 5 đầu.
Sự xuất hiện của hình tượng rắn Naga trong các kiến trúc chùa là nét văn hóa đặc trưng của người Khmer Nam Bộ, góp phần tạo nên một không gian linh thiêng, huyền bí của các ngôi chùa Khmer Nam Bộ.
Ban Nghiên cứu Văn hóa