Có nhiều quan niệm về tín ngưỡng; Song, khái niệm có tính khái quát nhất cho rằng tín ngưỡng là niềm tin có hệ thống mà con người tin vào để giải thích thế giới mong mang lại sự bình yên cho bản thân và mọi người. Tín ngưỡng còn thể hiện giá trị của cuộc sống, ý nghĩa của cuộc sống bền vững và đôi khi được hiểu là tôn giáo.
Kiến trúc gỗ dân gian truyền thống Đình làng của Việt Nam
Chủ nghĩa Mác-Lênin coi tín ngưỡng, tôn giáo là một loại hình thái ý thức xã hội phản ánh một cách hoang đường, hư ảo hiện thực khách quan. Ngoài ra, tín ngưỡng là tín ngưỡng dân gian với các nghi lễ thờ cúng thể hiện qua lễ hội, tập quán, phong tục truyền thống của dân tộc Việt Nam; tín ngưỡng là niềm tin, sự trông cậy và yêu quý một thế lực siêu nhiên mà với tri thức con người và kinh nghiệm chưa đủ để giải thích và lý giải được...
Với đặc điểm về lịch sử và văn hóa, tín ngưỡng của người Việt mang tính dân tộc, dân gian; trong các hình thái tín ngưỡng dân gian thì thờ cúng tổ tiên là một loại hình tín ngưỡng cổ truyền mang tính phổ quát nhất của người Việt. Thờ cúng tổ tiên đã trở thành một tập tục truyền thống, có vị trí đặc biệt trong đời sống tinh thần của dân tộc Việt Nam, là một trong các thành tố tạo nên bản sắc văn hóa Việt Nam. Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên ở người Việt đã hình thành, tồn tại và phát triển trên cơ sở quan niệm tâm linh và một nền tảng kinh tế, xã hội, tư tưởng khá bền vững.
Nghi thức tế tự trong tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên gồm ba bộ phận: tế tự tại gia đình, tế tự tại làng, xã và tế tự quốc gia. Các thế hệ người Việt luôn tôn thờ công đức của cha ông, tộc họ; đồng thời tôn thờ những người có công với xóm làng, với dân, với nước và ngày Giỗ tổ Hùng Vương được đưa vào Quốc lễ đã trở thành ngày Giỗ quan trọng nhất của người Việt Nam...
Với người Việt, thờ cúng tổ tiên, ông bà, cha mẹ, các bậc cao, tằng, tổ, khảo (kỵ, cụ, ông, bố) là đạo lý được nối tiếp, gìn giữ có tính bền vững. Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên của người Việt Nam từ gia đình, dòng họ đến Tổ quốc không ngừng được gìn giữ, bảo tồn; Giỗ tổ Hùng Vương là sự phát triển cao có tính chất trìu tượng hóa ý thức về cội nguồn, bắt rễ từ tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên ở làng xã, trong gia đình và gia tộc.
Còn mê tín dị đoan là một hiện tượng xã hội tiêu cực đã xuất hiện từ lâu và tồn tại đến ngày nay…; đó là niềm tin một cách mù quáng vào những điều nhảm nhí, gây tổn hại về sức khỏe, tài sản, tính mạng và tổn phí về thời gian cho cá nhân, gia đình và xã hội”. Trong thực tế, mê tín dị đoan thường gắn vào các hình thức sinh hoạt tín ngưỡng, tôn giáo và các hoạt động lễ hội. Việc xác định hành vi, hoạt động mê tín dị đoan chủ yếu dựa vào biểu hiện và hậu quả tiêu cực của nó.
Để phân biệt đâu là tín ngưỡng, đâu là mê tín dị đoan, cần xác định điểm giống và khác nhau giữa chúng; về giống nhau, mê tín dị đoan thường gắn với các hình thức tín ngưỡng và tôn giáo nên có điểm giống nhau là đều tin vào những điều mà mắt không thấy hình hài, tai không nghe được tiếng nói của đấng thiêng và của đối tượng thờ cúng; tín điều của tín ngưỡng và mê tín dị đoan đều có tác dụng điều chỉnh hành vi ứng xử giữa con người với con người, giữa con người với xã hội, cộng đồng để con người tin theo và noi theo tấm gương sáng của những đấng, bậc thiêng liêng và những đối tượng tôn thờ.
Mỗi năm, cả nước ta có gần 8.000 lễ hội lớn nhỏ (trung bình mỗi ngày diễn ra khoảng 22 lễ hội). Các nhà nghiên cứu văn hóa cho rằng, lễ hội xuất phát từ nhu cầu về văn hóa và hưởng thụ văn hóa của con người; nhiều lễ hội có từ lâu đời và mang bản sắc riêng từng vùng miền, từng địa phương, tộc người; đồng thời, có những lễ hội mang tính cộng đồng (lễ hội văn hóa, du lịch…). Mục đích của Lễ hội tạo ra sân chơi văn hóa lành mạnh; qua đó, tạo sự cấu kết cộng đồng, tương thân tương ái, giáo dục truyền thống dân tộc, lòng yêu nước, sự biết ơn đối với các bậc “công thần khai quốc”…
Tam tòa Thánh Mẫu là 3 vị thánh trong tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ
Lễ hội thường có hai phần: Lễ và Hội; ở phần “Lễ” diễn ra các hoạt động mang sắc thái tín ngưỡng, tâm linh thể hiện ước vọng của con người, cộng đồng dân cư mong mưa thận, gió hòa, cây cối tốt tươi, mùa màng bội thu, con người khỏe mạnh…Đặt niềm tin vào đấng siêu nhiên, thiêng liêng; ở đó, còn là sự bày tỏ lòng thành kính, sự biết ơn đối với các bậc tiền nhân có công giúp dân, lập quốc (các đời Vua Hùng, hay Thành Hoàng làng, đức Thánh Mẫu…).
Nói cách khác, lễ hội là hoạt động văn hóa mang yếu tố tín ngưỡng, tâm linh của con người. Tuy nhiên, hiện nay khi mà yếu tố tâm linh bị thổi phồng, bị cường điệu đánh vào lòng tham của con người; cùng với sự “sùng tín”, sự mê muội của một bộ phận nhân dân; đặc biệt, lợi dụng lễ hội để hoạt động mê tín dị đoan …đã biến các lễ hội thành nơi tranh giành, tranh cướp rất bát nháo, hỗn độn gây bức xúc dư luận xã hội.
Ban Nghiên cứu văn hóa