Là một nước có chung đường biên giới kéo dài với nước ta, số lượng người Hoa sinh sống và làm việc tại Việt Nam, đặc biệt là khu vực phía nam khá đông đảo nên tạo nên một nền văn hóa đặc sắc. Trong đó phải kể đến là văn hóa thờ cúng.
Nếu như bàn thờ của người Việt thường có bộ tam sự hay ngũ sự thì bàn thờ của người Hoa chỉ có bình hoa, bát hương, tượng Phật hay các tấm hình Quan Ông, tên tổ tiên và tượng đồng phong thủy khác… Đặc biệt, họ thường dùng đèn Thần Đăng hoặc đèn Ly thay cho đèn chân. Bên cạnh đó, người Hoa còn hay thờ cúng nhiều vị thần phụ trợ như: thần Cửa, thần Táo Quân, thần hộ mệnh, thần Tam Quan Độ Đế…
Mỗi khi cúng bái, gia chủ thường cúng tổ tiên và các chư vị thần Phật, Thổ công, Táo Quân để cầu xin phù hộ cho con cháu thịnh vượng, bình an.
Bàn thờ phật của người Hoa
Cũng như người Việt, tục thờ cúng tổ tiên là nghi thức quan trọng của người Hoa. Bàn thờ người Hoa được đặt tại chính gian giữa của ngôi nhà và cũng là nơi tôn nghiêm nhất. Tùy vào từng gia đình mà quy định cúng bái cũng khác nhau. Có nhà thờ 9 đời nhưng có nhà chỉ thờ tới 5 đời hay cũng có nơi chỉ thờ 3 đời.
Bên cạnh đó, người Hoa cũng thờ Phật cùng với gia tiên và tinh tưởng vào nhiều yếu tố ma thuật, bùa chú. Các loại bùa chú này thường chia làm 3 loại: bùa chú cứu người, bùa chú hại người và bùa chú phòng thủ. Việc sử dụng bùa chú cũng rất linh họa tùy theo mục đích.
Khác với người Việt, người Hoa không hay làm cúng giỗ nên việc thờ cúng tổ tiên được thực hiện vào những dịp tết Nguyên đán và các dịp tết khác. Trong đó, ngày 9/9 và ngày 29/9 âm lịch hàng năm, bàn thờ người Hoa sẽ được trang trí trang trọng hơn cả.
Các gia đình người Hoa phần lớn là làm ăn buôn bán nên rất chú trọng tục thờ cúng để tránh rủi ro, cầu mong mọi sự bình an, thuận buồm xuôi gió.
Mâm cúng trên bàn thờ của người Hoa
Trong 1 tháng, người Hoa dành ra 4 ngày bao gồm ngày mùng 1, mùng 2, ngày rằm (15 và 16). Đây là những ngày cơ bản nhất mà bất cứ gia đình nào, đặc biệt là gia đình thương gia đều thắp hương thờ cúng và cầu thuận lợi trong làm ăn, buôn bán. Ngoài ra, người Hoa cũng có những ngày lễ quan trọng như: ngày Quan Ông, ngày Quan Âm, ngày Thần Tài, Thổ Địa,…
Trong mâm cúng của người Hoa không thể thiếu được đĩa trái cây, bình rượu, trà, muối, gạo và các món ăn truyền thống khác. Ngoài các món chay thông thường thì các ngày khác cần thêm các món mặn như gà, vịt, thịt quay, bánh mặn… Những ngày mâm cúng được tươm tất nhất là Tết trung thu, giao thừa, cúng giỗ. Đối với những gia đình có điều kiện trên mâm cúng những ngày này có thêm cả cua, tôm, cá…
Đặc biệt cũng giống như bánh chưng, bánh tét của người Việt trong ngày Tết thì người Hoa lại không thể thiếu bánh tổ và bánh củ cải. Bánh tổ làm bằng bột nếp trộn với nước đường, đổ vào khuôn tròn rồi mang hấp lên. Đây cũng chính là nét đẹp ẩm thực của người Hoa tại Việt Nam.
Ban Nghiên cứu VHTN phía Nam