Trong hệ thống tín ngưỡng dân gian của người Tày và Nùng, tồn tại một vũ trụ quan phân tầng, nơi các lực lượng siêu nhiên được chia thành nhiều loại, cư ngụ tại các không gian khác nhau và có mối quan hệ tác động qua lại với con người. Một trong những biểu hiện đặc trưng là niềm tin vào các loại "phi" (ma, linh hồn), cũng như quan niệm về Thiên đường và Địa ngục (âm phủ).
Người Tày, Nùng tin rằng tồn tại nhiều loại phi (ma, linh hồn tự nhiên) cư ngụ trên mặt đất – bao gồm phi núi, phi sông, phi rừng, phi đất, phi ruộng, rẫy, thậm chí thuồng luồng. Những linh hồn này thường trú ngụ tại các vị trí được coi là linh thiêng hoặc hùng vĩ trong tự nhiên như đỉnh núi cao, hòn đá lớn, cây cổ thụ, hang động, hoặc các vùng nước sâu.
Thông thường, các phi này không gây hại cho con người. Tuy nhiên, nếu vô tình xâm phạm lãnh địa của họ — như chặt cây thiêng, ngồi lên đá thiêng, xuống ao sâu — có thể dẫn đến hậu quả xui xẻo, ốm đau hoặc vận rủi. Trong trường hợp đó, người phạm phải phải làm lễ xin lỗi, dâng lễ vật, hoặc nhờ thầy cúng (Tào, Mo) đứng ra làm lễ tạ lỗi để xoa dịu linh hồn bị xúc phạm.
Ngoài những linh hồn trú ngụ trên mặt đất, người Tày và Nùng còn tin vào sự hiện diện của các loại phi dưới lòng đất, thuộc về âm phủ, được gọi là Mường Ma. Đây là nơi ngự trị của các linh hồn xấu, chuyên gây bệnh tật và bất an cho con người. Khi một người bị bệnh mà không rõ nguyên nhân, người ta cho rằng đã bị các phi ở Mường Ma quấy nhiễu. Trong trường hợp này, cần nhờ đến các thầy Tào hoặc Mo – những người có khả năng đi vào thế giới Mường Ma để trừ tà, giải hạn và cứu chữa.
Ảnh minh họa.
Tín ngưỡng của người Tày và Nùng cũng chứa đựng những hình dung tương đối rõ ràng về Thiên đường và Địa ngục, phản ánh quá trình tiếp biến giữa tín ngưỡng bản địa với tư tưởng Phật giáo và Đạo giáo.
Theo quan niệm này, sau khi chết, linh hồn con người sẽ bị đẩy xuống âm phủ để xét xử công tội. Tùy theo mức độ thiện ác khi còn sống, linh hồn có thể phải chịu các hình phạt khác nhau. Tuy nhiên, quá trình chịu tội không phải là vĩnh viễn: sau một thời gian "cải hóa", linh hồn sẽ được siêu thoát, được lên Thiên đường – nơi được hình dung là cảnh giới tươi đẹp, yên bình, không còn đau khổ. Từ đó, linh hồn có thể đầu thai sang kiếp khác.
Một dạng phi đặc biệt khác là “âm binh” – tức các linh hồn được các thầy Tào triệu gọi, luyện hóa để sử dụng trong mục đích trừng phạt, trả thù người khác. Thông qua những câu chú đặc biệt, các thầy cúng có thể sai khiến âm binh “phóng kim sương” – tức phóng ra các mũi nhọn bằng kim khí vô hình, gây đau đớn hoặc bệnh tật cho đối tượng bị trúng tà.
Tuy nhiên, loại hình pháp thuật này được xem là rất nguy hiểm về mặt đạo đức. Các thầy Tào ít khi sử dụng vì sợ mang tội thất đức, bị quả báo về sau. Điều này cũng cho thấy đạo lý nhân quả vẫn chi phối mạnh mẽ thế giới pháp thuật trong văn hóa tín ngưỡng Tày – Nùng.
Trong đời sống tín ngưỡng của cộng đồng Tày và Nùng, không phải ai cũng có thể trực tiếp thực hiện nghi lễ với thần linh hay âm giới. Những nghi lễ quan trọng như cúng tang, chữa bệnh, trừ tà, cấp sắc cho thầy cúng... đều phải do một nhóm người chuyên thực hành nghi lễ đảm nhiệm, như Tào, Mo, Then, Pụt...
Đặc biệt, thầy Tào là những người hành lễ mang đậm màu sắc Đạo giáo, có khả năng tiếp cận cả âm giới lẫn dương giới. Tùy theo địa phương và sắc tộc cụ thể, họ có thể mang những danh xưng khác nhau: ví dụ, người Tày và Nùng thường gọi là Tào Sỉăng; nhóm Nùng Phàn Sình gọi là Tào Lái hoặc Tào Slay. Mặc dù khác biệt ở một vài nghi thức và phục trang, chức năng cơ bản của họ là tương đồng: làm trung gian giữa người sống và thế giới siêu nhiên.
Ban Nghiên cứu VHTN phía Nam
Tài liệu tham khảo
-
Nguyễn Văn Huyên (2000), Tín ngưỡng thần tiên ở Việt Nam, NXB Văn hóa Thông tin.
-
Viện Văn hóa Dân gian (2004), Văn hóa Tày – Nùng: Tín ngưỡng và nghi lễ truyền thống, NXB KHXH.
-
Phạm Quỳnh (1996), Tập tục và văn hóa các dân tộc thiểu số miền núi phía Bắc, NXB Thế Giới.
-
Trần Lâm Biền (2017), Đạo Mẫu và các hình thức tín ngưỡng dân gian, NXB Văn hóa – Văn nghệ.