Ngày mùng 3/3 âm lịch hằng năm là dịp Tết Hàn thực, một ngày lễ truyền thống mang đậm ý nghĩa hướng về cội nguồn. Vào ngày này, người Việt thường làm bánh trôi, bánh chay để tưởng nhớ tổ tiên và những người đã khuất. Tục lệ này không chỉ được xem là nét đẹp văn hóa, tín ngưỡng tôn giáo của dân tộc ta mà đây còn là nét đẹp trong nghệ thuật ẩm thực của dân tộc.
Theo nghĩa chữ Hán "Hàn" là lạnh, "thực" là ăn, "Tết Hàn thực" là tết ăn đồ lạnh. Phong tục cổ truyền này có nguồn gốc từ Trung Quốc theo một câu chuyện ly kỳ truyền tụng nhiều đời. Chuyện kể rằng vào đời Xuân Thu (770 - 221), vua Tấn Văn Công nước Tấn, gặp loạn nên phải bỏ nước lưu vong sống cảnh nay trú nước Tề, mai ở nước Sở. Bấy giờ, có một hiền sĩ tên là Giới Tử Thôi, theo phò vua đã giúp đỡ nhiều mưu kế. Một hôm, trên đường lánh nạn, lương thực cạn kiệt, Giới Tử Thôi phải lén cắt một miếng thịt đùi mình nấu lên dâng vua. Vua ăn xong, hỏi ra mới biết đem lòng cảm kích vô cùng.
Giới Tử Thôi theo phò vua Tấn Văn Công trong vòng mười chín năm trời, cùng nhau nếm mật nằm gai, khổ luyện thành tài. Về sau, Tấn Văn Công dành lại được ngôi vương, trở về làm vua nước Tấn, phong thưởng rất hậu cho những người có công khi tòng vong, nhưng lại quên mất Giới Tử Thôi. Giới Tử Thôi cũng không oán giận gì, nghĩ mình theo vua phò vua là chuyện nên làm, ông cho rằng những việc đó đâu có gì đáng nói.
Vì thế, ông về nhà đưa mẹ vào núi Điền Sơn ở ẩn. Tấn Văn Công về sau nhớ ra, cho người đi tìm Tử Thôi. Nhưng vì là người không tham danh vọng, Tử Thôi nhất quyết không quay về lĩnh thưởng, Tấn Văn Công ra lệnh đốt rừng (muốn thúc ép Tử Thôi quay về). Không ngờ Tử Thôi quyết chí, hai mẹ con cùng chịu chết cháy trong rừng.
Nhà vua hối hận cho lập miếu thờ. Hàng năm, đến ngày 3 tháng 3 là ngày chết cháy của 2 mẹ con Tử Thôi thì cấm dùng lửa nấu ăn, ngay cả việc làm cỗ cúng cũng phải làm từ hôm trước, đây được coi là ngày Tết Hàn thực.
Khi du nhập vào Việt Nam, Tết Hàn Thực dần mang màu sắc và ý nghĩa riêng, không còn liên quan trực tiếp đến câu chuyện của Giới Tử Thôi. Ở Việt Nam, Tết Hàn Thực thường rơi vào ngày 3/3 âm lịch, với nghi lễ dâng bánh trôi, bánh chay để tưởng nhớ ông bà tổ tiên và hướng về cội nguồn. Đây là dịp để các gia đình sum vầy, cúng gia tiên bằng các món ăn truyền thống như bánh trôi và bánh chay - tượng trưng cho đất trời và sự trong sáng.
Bánh trôi, bánh chay
Ngày này, phong tục cúng bánh trôi, bánh chay được người Việt đặc biệt duy trì như một nét văn hóa, thể hiện lòng biết ơn và nhớ về công ơn dựng nước, giữ nước của tổ tiên. Các nghi lễ và món ăn đặc trưng của Tết Hàn Thực tại Việt Nam đã dần hợp nhất và tạo nên nét đặc trưng riêng, không còn giống hệt với lễ Hàn Thực ở Trung Quốc, vì người Việt không kiêng lửa và vẫn nấu nướng như thường lệ.
Tết Hàn Thực mang ý nghĩa đặc biệt sâu sắc đối với văn hóa và truyền thống của người Việt Nam, trở thành biểu tượng của lòng hiếu thảo và sự gắn kết cộng đồng.
Vào ngày này, con cháu bày tỏ lòng thành kính qua việc dâng cúng bánh trôi, bánh chay lên bàn thờ, tượng trưng cho sự thanh khiết và thuần khiết của lòng hiếu thảo. Đây là dịp để gia đình cùng nhau nhớ về cội nguồn, thể hiện tấm lòng thành kính đối với ông bà tổ tiên.
Ảnh minh họa
Tết Hàn Thực không chỉ là ngày lễ gia đình mà còn là cơ hội để cộng đồng gắn kết qua các lễ hội truyền thống. Nhiều nơi tổ chức hội làm bánh, chia sẻ bánh trôi, bánh chay, từ đó tạo nên sự đoàn kết và thân thiết trong cộng đồng. Các món ăn truyền thống này là "cầu nối" văn hóa giúp duy trì bản sắc dân tộc.
Ngày Tết Hàn Thực cũng là dịp để các thế hệ trẻ học hỏi và hiểu thêm về các giá trị truyền thống, qua đó góp phần giữ gìn văn hóa dân tộc. Việc nấu và ăn bánh trôi, bánh chay không chỉ là một hoạt động ẩm thực mà còn là cách để truyền tải những ký ức và giá trị lịch sử của người Việt.
Ban Nghiên cứu VHTN phía Nam