Những ngày cuối năm, khi nắng miền Tây chậm rãi trải trên mặt sông rồi len qua những vườn dừa rợp bóng, vùng đất Bến Tre xưa - nay hợp nhất thành tỉnh Vĩnh Long - lại bước vào mùa làm mứt Tết. Từ những gian bếp nhỏ ven kênh rạch, mùi thơm béo của dừa sên đường lan nhẹ trong gió, gợi lên cảm giác thân quen của Tết, của sum vầy và của một miền quê yên bình.
Công đoạn phân loại dừa tại cơ sở làm mứt dừa tư nhân Thanh Thanh (xã Lương Hòa, tỉnh Vĩnh Long).
Bến Tre từ lâu được biết đến là quê hương của cây dừa, nơi dừa hiện diện trong từng nếp sinh hoạt đời thường. Từ thân, lá, gáo đến nước và cơm dừa, tất cả đều được người dân tận dụng để phục vụ đời sống. Trong dòng chảy ấy, mứt dừa ra đời như một món quà dân dã, chắt lọc từ nguồn nguyên liệu dồi dào và văn hóa “cây nhà lá vườn” của cư dân miền sông nước.
Công đoạn sơ chế nguyên liệu dừa để làm mứt.
Nguyên liệu làm mứt là cơm dừa của những trái dừa ta được chọn từ các vườn dừa lâu năm. Trái dừa vừa độ cho cơm dày, dẻo, không quá non cũng không quá già. Cơm dừa sau khi tách vỏ được bào thành sợi dài, cong nhẹ, rồi rửa nhiều lần trong nước sạch để trôi bớt dầu, giữ lại màu trắng tự nhiên. Những công đoạn tưởng chừng giản đơn ấy lại đòi hỏi sự tỉ mỉ và kinh nghiệm của người làm nghề.
Trong gian bếp củi, chảo mứt đặt trên bếp lửa liu riu. Người thợ đứng bên chảo, kiên nhẫn đảo đều tay để đường thấm dần vào từng sợi dừa. Khi nước đường rút cạn, sợi mứt khô dần, phủ lớp đường trắng mịn, tỏa mùi thơm béo rất riêng. Mẻ mứt đạt yêu cầu là khi từng sợi dừa rời nhau, cong mềm, khô ráo và giữ được vị ngọt thanh.
Công đoạn sên (ngào) mứt dừa đỏi hỏi phải tỉ mỉ, khéo tay để dừa không bị cháy do quá lửa.
Theo bà Võ Thủy (ngụ xã Giồng Trôm, tỉnh Vĩnh Long), mứt dừa ngon nhất khi được sên (ngào) bằng bếp củi. Việc canh thời gian và đảo đều tay giúp sợi dừa chín vừa, có độ dai - mềm hài hòa và màu sắc đồng đều. Gia đình bà thường làm mứt vào dịp Tết cổ truyền, chủ yếu theo đơn đặt hàng của hàng xóm và khách quen. Trung bình mỗi ngày, bà sử dụng khoảng 30 - 50 kg cơm dừa để làm mứt cung ứng ra thị trường.
Mứt làm xong được cân và đóng gói, dán nhãn cẩn thận.
Cùng với nhu cầu ngày càng đa dạng, mứt dừa ngày nay không chỉ có màu trắng truyền thống mà còn được biến tấu với nhiều gam màu tự nhiên. Xanh dịu của lá dứa, vàng cam của gấc, tím nhạt của khoai môn, nâu trầm của cà phê, cacao. Những sắc màu hài hòa ấy làm phong phú thêm chủng loại mứt dừa, đồng thời phản chiếu sự khéo léo của người làm nghề.
Từ gian bếp gia đình, mứt dừa Bến Tre đã trở thành sản phẩm đặc trưng của địa phương. Nhiều làng nghề, cơ sở sản xuất truyền thống vẫn âm thầm giữ lửa, tạo sinh kế ổn định cho người dân. Sản phẩm được chăm chút hơn về hình thức, trở thành món quà mang theo hương vị xứ dừa đến nhiều miền đất khác.
Mứt dừa là một trong những món khai vị, mời khách vào dịp Tết cổ truyền, nhâm nhi cùng ly trà nóng bên câu chuyện vui vẻ đầu Xuân, nét văn hóa đặc trưng của người dân miền Tây Nam bộ.
Trong những ngày đầu Xuân, khách đến chơi nhà được gia chủ mời khay bánh mứt, trong đó có vài miếng mứt dừa ngọt nhẹ, dẻo dai, nhâm nhi cùng li trà nóng và câu chuyện rôm rả đầu năm là nên nét đẹp văn hóa truyền thống được người dân miền Tây gìn giữ, như cách mứt dừa Bến Tre lặng lẽ kết nối tình thân mỗi độ Tết đến, Xuân về./.
Theo Báo ảnh Việt Nam