Đền tháp Po Klong Garai là một trong những công trình kiến trúc và điêu khắc tiêu biểu và nổi bật của người Chăm được bảo tồn khá nguyên vẹn. Tháp tọa lạc trên đồi Lá trầu (Mbuen Hala), thuộc phường Đô Vinh, thành phố Phan Rang - Tháp Chàm, tỉnh Ninh Thuận. Văn khắc bằng chữ Chăm cổ trên đá sa thạch cung cấp những thông tin về văn hóa, lịch sử quý giá như công lao và thần tích của vua Po Klong Garai, các hoạt động tế lễ, cúng bái và tổ chức xã hội của người Chăm.
Di tích đền tháp Po Klong Garai
Lịch sử và kiến trúc đền tháp Po Klong Garai
Đền tháp Po Klong Garai được xây dựng vào khoảng cuối thế kỷ XIII đầu thế kỷ XIV, dưới thời vua Jaya Simhavarman III. Theo truyền thuyết, ông có công lớn trong việc trị thủy, phát triển nông nghiệp và giữ gìn lãnh thổ. Sau khi mất, ông được người dân xây tháp để tưởng niệm và thờ phụng. Tháp Po Klong Garai là một trong những kiệt tác kiến trúc tiêu biểu của nền văn hóa Chăm, phản ánh trình độ kỹ thuật xây dựng và nghệ thuật điêu khắc của người Chăm. Những viên gạch có màu đỏ sậm, được xếp chồng lên nhau khít đến mức không nhìn thấy vết vữa. Đây được xem là một trong những cụm tháp Chăm còn nguyên vẹn và đẹp nhất tại Việt Nam.
Quần thể tháp gồm ba ngôi tháp chính: tháp chính (có tượng thờ vua Po Klong Garai), tháp lửa và tháp cổng. Bên trong tháp có đặt phù điêu Mukhalinga-yoni Po Klong Garai, là không gian dâng lễ vật hằng năm của người Chăm. Tháp lửa là không gian tế thần lửa vào dịp Lễ hội Yuer Yang. Tháp cổng là lối lên tháp để dâng lễ của các chức sắc.
Các bức phù điêu, tượng trang trí trên tháp thể hiện những đề tài thần thoại Hindu giáo như hình ảnh thần Siva, bò thần Nandin và hoa văn trang trí hình sóng nước, cánh sen, lá xoắn… Kiến trúc tháp Po Klong Garai không chỉ mang vẻ đẹp thẩm mỹ mà còn chứa đựng dấu ấn văn hóa, lịch sử và tâm linh của người Chăm. Đây là minh chứng sống động cho sự phát triển rực rỡ của một nền văn minh ảnh hưởng Ấn Độ giáo tồn tại trên dải đất miền Trung Việt Nam.
Tháp Po Klong Garai nhìn từ trên cao
Lễ hội trên đền tháp Po Klong Garai
Tháp Po Klong Garai không chỉ là một công trình kiến trúc vĩ đại mà còn là nơi diễn ra những lễ hội truyền thống quan trọng của người Chăm. Các lễ hội này không chỉ mang tính tôn giáo mà còn là dịp để cộng đồng người Chăm bày tỏ lòng kính trọng đối với tổ tiên và thần linh. Hằng năm, người Chăm thực hành các lễ hội văn hóa và tín ngưỡng, tôn giáo như Yuer Yang, Katê, Cambur và Peh Bambeng yang (mở cửa tháp). Đặc biệt, là Lễ hội Katê thu hút khách du lịch trong nước và quốc tế đến trải nghiệm rất nhiều.
Lễ hội Katê là lễ hội lớn nhất và quan trọng nhất của người Chăm, được tổ chức hằng năm tại tháp Po Klong Garai vào tháng 7 Chăm lịch (khoảng tháng 9 và tháng 10 Dương lịch). Đây là lễ hội tôn vinh những vị anh hùng dân tộc, tưởng nhớ tổ tiên, đồng thời cũng là dịp để cộng đồng Chăm bày tỏ lòng biết ơn đối với thần linh đã bảo vệ cuộc sống của họ. Lễ hội Katê của người Chăm đã được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia vào năm 2017.
Các chức sắc dâng lễ vật tại đền tháp Po Klong Garai
Tại tháp chính điện có đặt tượng thờ Mukhalinga-yoni Po Klong Garai, các nghi lễ được tổ chức long trọng với sự tham gia của các chức sắc tôn giáo Po Adhia, ông Basaih, ông Kadhar, bà Pajau, ông Camanei và người dân địa phương. Những lễ vật dâng cúng có hoa tươi, trái cây, trầu cau, rượu trứng, thịt gà, thịt dê tùy theo gia đình. Các nghi lễ quan trọng diễn ra trên đền tháp như mở cửa tháp, tắm tượng thần, mặc y phục, dâng lễ, hát xướng ca và múa mừng.
Phát huy giá trị di tích đền tháp
Lễ hội Katê diễn ra trên đền tháp Po Klong Garai đã được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Ngày nay, di tích này không chỉ thu hút các nhà nghiên cứu mà còn là điểm đến hấp dẫn với khách du lịch trong nước và quốc tế. Việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa trên đền tháp không chỉ có người dân địa phương mà còn có sự tham gia quản lý của Nhà nước.
Văn khắc là nguồn tư liệu vô cùng quý giá giúp giới nghiên cứu hiểu rõ hơn về ngôn ngữ, tín ngưỡng Bàlamôn giáo và tổ chức xã hội của người Chăm. Văn khắc và hiện vật ở tháp Po Klong Garai là những nguồn sử liệu sống động của một nền văn minh rực rỡ. Việc bảo tồn và nghiên cứu sâu rộng các di sản này là vô cùng cần thiết. Ngoài ra, tại đền tháp còn lưu giữ, phát hiện một số hiện vật khảo cổ có giá trị, tiêu biểu như: Tượng thần Siva và bò thần Nandin, là những vị thần chính trong đạo Bàlamôn. Phù điêu Mukhalinga-yoni Po Klong Garai, thể hiện tín ngưỡng phồn thực và vũ trụ quan của người Chăm.
Nghi thức tắm tượng thần Po Klong Garai
Các lễ hội trên đền tháp Po Klong Garai không chỉ là dịp để người Chăm tôn vinh các vị thần linh mà còn là không gian để bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa, tín ngưỡng truyền thống của cộng đồng người Chăm theo Dự án 6 về bảo tồn, phát huy các giá trị văn hóa tốt đẹp của các dân tộc gắn với phát triển du lịch thuộc Chương trình mục tiêu Quốc gia phát triển kinh tế- xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2021-2030.
Đền tháp và tượng thờ của tháp Po Klong Garai đã được công nhận là Di tích quốc gia đặc biệt và Bảo vật quốc gia. Đây là những giá trị văn hóa tiểu biểu tạo điểm nhấn thu khách du lịch tìm đến Ninh Thuận tham quan và trải nghiệm miền di sản văn hóa Chăm.
Theo Báo Dân tộc và Phát triển