Ảnh minh họa.
Từ bao đời nay, chiếc chiếu đã trở thành vật dụng quen thuộc và gần gũi trong sinh hoạt của cư dân Nam Bộ. Trên vùng đất mới, nơi nhiều cộng đồng dân tộc cùng quần tụ, con người đã biết khai thác cây lác để dệt nên những tấm chiếu phục vụ đời sống hằng ngày. Theo thời gian, nghề dệt chiếu phát triển, cho ra đời nhiều sản phẩm phong phú, bền đẹp hơn, gắn bó sâu sắc với đời sống vật chất lẫn tinh thần của cư dân nơi đây.
Trong quan niệm truyền thống, chiếc chiếu đồng hành cùng con người Nam Bộ qua hầu hết các giai đoạn của vòng đời. Chiếu dùng trong sinh nở, trải giường tân hôn và xuất hiện cả trong tang lễ.
Trong những ngày “vượt cạn”, chiếc chiếu luôn được chuẩn bị cho mẹ và bé với mong muốn mang lại sự sạch sẽ, ấm áp, thuận tiện cho việc chăm sóc sau sinh. Với đôi vợ chồng trẻ, tấm chiếu trải giường ngày cưới mang ý nguyện về sự may mắn, hạnh phúc; người được chọn trải chiếu thường là người có gia đình êm ấm, con cháu đề huề.
Trong tang lễ, chiếc chiếu từng được dùng để lót, đắp, thậm chí quấn thi hài người mất. Dù ngày nay phong tục này không còn phổ biến, hình ảnh chiếc chiếu trong nghi thức tiễn biệt vẫn được nhiều người biết đến.
Chiếu cũng giữ vai trò quan trọng trong các lễ tục truyền thống. Trong thờ cúng tổ tiên, lễ hội đình làng hay lễ hội Nguyễn Trung Trực, chiếu được trải để mọi người quỳ lạy, thể hiện sự trang nghiêm và thanh sạch khi thực hành nghi thức tâm linh. Trong lễ hội Nguyễn Trung Trực, chiếu mang ý nghĩa đặc biệt: chữ “Thọ” trên chiếu tượng trưng cho sự trường tồn của vị anh hùng trong lòng nhân dân.
Những ngày giỗ chạp, họ hàng sum họp, cùng quây quần trò chuyện trên những tấm chiếu sạch sẽ, mát lành – hình ảnh quen thuộc và đầy tính gắn kết trong đời sống cộng đồng Nam Bộ.
Trong ca dao, tục ngữ, thơ ca Nam Bộ, chiếc chiếu xuất hiện dày đặc với nhiều tầng nghĩa. Đó là biểu tượng của tình yêu đôi lứa – nơi gửi gắm những lời tỏ tình, nhớ thương, hờn giận:
“Dù cho nệm gỗ chăn bông
Đâu bằng tấm chiếu tỏ lòng em trao.”
Bên cạnh đó, chiếc chiếu còn được dùng như một ẩn dụ cho thân phận con người, nhất là người phụ nữ trong xã hội xưa qua những hình ảnh “chiếu manh”, “chiếu rách”, “chiếu hoa”.
Dù trong đời sống hiện đại, nệm mút, nệm cao su đã dần thay thế vai trò của chiếc chiếu, nhưng giá trị tinh thần của nó vẫn được gìn giữ. Chiếc chiếu không chỉ là vật dụng sinh hoạt mà còn là biểu tượng văn hóa – gắn với vòng đời, lễ hội và kho tàng văn học dân gian của người Nam Bộ. Nó phản ánh nếp sống, tâm hồn và những giá trị bền sâu của cư dân vùng đất phương Nam.
Ban Nghiên cứu VHTN phía Nam