Việc bảo vệ di sản thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu phải là sự phối kết hợp của nhiều biện pháp khác nhau, với sự tham gia của nhiều bên, trong đó phát huy vai trò của cộng đồng, cụ thể là của đồng thầy và bản hội, là một trong những biện pháp quan trọng nhất.
Ảnh minh họa
Thứ nhất, nâng cao nhận thức cho đồng thầy và bản hội về giá trị, bản chất của các thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu. Đây có thể coi là một trong những biện pháp quan trọng nhất bởi mọi thứ đều bắt nguồn từ nhận thức. Nhận thức không đúng về giá trị của các thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu sẽ dẫn tới những hành động sai lầm làm biến tướng tín ngưỡng. Trong đó, nên đặt trọng tâm nâng cao nhận thức trước hết cho đồng thầy và từ đồng thầy những nhận thức đó sẽ được truyền xuống cho các tín đồ trong bản hội. Đồng thầy là thủ lĩnh tâm linh, là chủ bản hội, do đó nếu đồng thầy nhận thức đúng đắn về giá trị của thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu thì cả bản hội sẽ nhận thức đúng. Một số thanh đồng trong bản hội đó sau này cũng sẽ trở thành đồng thầy và họ lại tiếp tục trao truyền những nhận thức đó cho các tín đồ của mình. Đồng thầy nhận thức sai kéo theo cả một bản hội sai và những thế hệ tiếp theo của bản hội đó sai. Để nâng cao nhận thức của đồng thầy và bản hội thì những việc cần thiết nên làm là: Tổ chức các tọa đàm, các hội thảo khoa học về các vấn đề liên quan đến tín ngưỡng thờ Mẫu có sự tham gia của đồng thầy, cộng đồng bản hội cùng các nhà khoa học. Bên cạnh đó, rất cần tăng cường truyền thông bằng báo đài, Internet về giá trị, bản chất của các thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu và sự cần thiết phải bảo vệ thực hành tín ngưỡng này để giữ gìn bản sắc dân tộc và để xứng tầm là di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại. Đồng thời cũng tăng cường tuyên truyền về sự cần thiết cần có sự chung tay của các đồng thầy và bản hội trong việc bảo vệ các thực hành đó. Trong thực tế, tín ngưỡng thờ Mẫu và giá trị của nó trước đây ít được nhắc đến trên các phương tiện truyền thông chính thống, trên truyền hình của Nhà nước bởi trong quá khứ nó bị khoác “chiếc áo” mê tín dị đoan và do vậy những thông điệp về cái hay cái đẹp của tín ngưỡng này không được lan truyền sâu rộng trong xã hội. Truyền thông cũng chưa thực sự nhận thức đúng và đề cao vai trò của đồng thầy, bản hội trong việc bảo vệ các thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu, thậm chí truyền thông còn có cái nhìn định kiến về các ông đồng, bà đồng. Thiết nghĩ việc truyền thông và xã hội đề cao vai trò của đồng thầy và bản hội trong việc bảo vệ các thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu sẽ khiến họ cảm thấy tự hào và có trách nhiệm với di sản. Cần tiếp tục có các nghiên cứu về tín ngưỡng thờ Mẫu, xuất bản các ấn phẩm để tuyên truyền chân giá trị của tín ngưỡng này cho cộng đồng thực hành nó, cụ thể là cho đồng thầy và bản hội.
Thứ hai, mỗi địa phương nên thành lập câu lạc bộ, hội nhóm hoặc tổ chức của các đồng thầy. Thông qua các hội nhóm, tổ chức này để tăng cường vai trò của họ trong việc “lãnh đạo” bản hội và bảo vệ, phát huy các thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu. Cũng thông qua các hội nhóm, câu lạc bộ này để tổ chức các lớp tập huấn chuyên môn và trang bị cho họ những kiến thức về: Luật Tín ngưỡng, Tôn giáo, Luật Di sản; Công ước về bảo vệ di sản văn hóa thế giới năm 2003. Có thể nói, phần lớn các đồng thầy hiện nay ít hiểu hoặc chưa hiểu rõ những kiến thức này. Vì vậy, việc trang bị kiến thức về các luật liên quan sẽ giúp đồng thầy thực hành tự do tín ngưỡng theo đúng khuôn khổ pháp luật cho phép và cùng với các thành viên bản hội nhận thức trách nhiệm của mình đối với việc bảo vệ bản sắc và bảo vệ di sản văn hóa của dân tộc. Nên chăng xây dựng một nhóm đồng thầy nòng cốt đi tiên phong trong việc bảo vệ các thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu và từ nhóm nòng cốt này trở thành tấm gương để các đồng thầy khác noi theo.
Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt
Thứ ba, tăng cường sự kết nối giữa đồng thầy, bản hội với các nhà nghiên cứu cũng như các nhà quản lý, các tổ chức phi chính phủ (NGOs) trong việc nghiên cứu, sưu tầm,… các tư liệu về thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu
Thứ tư, có những hình thức để khuyến khích việc truyền dạy thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu của đồng thầy và các thành viên bản hội. Song cần nhận thức rõ một điều, truyền dạy thực hành tín ngưỡng khác với truyền dạy của các nghề thủ công truyền thống hay các hình thức nghệ thuật trình diễn (hát quan họ, ví dặm,…). Đối với các nghề thủ công truyền thống hay các hình thức nghệ thuật trình diễn, nếu một người nào đó có niềm đam mê và thích thú thì có thể học nghề và được truyền nghề. Song thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu không phải là một nghề mà bất kỳ ai cũng có thể học được và cũng không phải có thể truyền nó cho bất kỳ ai. Phải là người được cho là có căn cốt và thậm chí được cho là phải có những năng lực đặc biệt thì mới có thể trở thành người đứng trong hàng ngũ những đệ tử được đồng thầy truyền dạy. Vì thế, truyền dạy các thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu nên được khai thác mạnh ở khía cạnh trao truyền những hiểu biết về nguồn gốc, lịch sử, các nhân vật được phụng thờ, giá trị của tín ngưỡng; cách thực hành tín ngưỡng và nhận thức về việc bảo vệ tín ngưỡng đó. Tất nhiên, có những thực hành trong tín ngưỡng thờ Mẫu có thể truyền dạy được phổ biến hơn, ví dụ: hát chầu văn hầu thánh. Vì vậy, nên hình thành các câu lạc bộ chầu văn với sự tham gia của các ban cung văn để trao truyền, học tập lẫn nhau và gìn giữ những lời ca và làn điệu cổ.
Tóm lại, đồng thầy và bản hội có vai trò to lớn trong thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu. Với tư cách là người dựng nên bản hội, sở hữu bản hội, đồng thầy đóng vai trò như là một “thủ lĩnh” dẫn dắt các đệ tử thực hành nghi lễ, trao truyền các thực hành cho họ, đồng thời đi đầu trong việc “hoằng dương” tín ngưỡng thờ Mẫu. Còn bản hội đóng vai trò là cộng đồng thực hành, bảo tồn, nuôi dưỡng và trao truyền các thực hành đó. Những bằng chứng về vai trò của đồng thầy và bản hội nói trên cho chúng ta những bài học mang tính lý thuyết trong việc bảo vệ di sản tín ngưỡng thờ Mẫu nói riêng và di sản văn hóa phi vật thể nói chung: cần tôn trọng vai trò của cộng đồng - chủ thể di sản và coi họ là lực lượng nòng cốt trong việc bảo vệ di sản./.
Ban Nghiên cứu VHTN phía Nam